شرط داوری یا دادگاه؟ انتخاب مرجع حل اختلاف در قراردادهای بین‌المللی
- mazmoon
- یادداشت‌های حقوقی
شرط حل اختلاف معمولاً آخرین بندی است که در مذاکره قرارداد به آن توجه می‌شود و نخستین بندی است که هنگام بروز اختلاف به سراغش می‌روند. انتخاب نادرست میان داوری و دادگاه، یا نگارش مبهم شرط داوری، می‌تواند ماه‌ها زمان و هزینه قابل‌توجهی را صرف دعوا درباره «مرجع صالح» کند، پیش از آنکه حتی به اصل اختلاف رسیدگی شود.
چرا داوری در قراردادهای بین‌المللی رایج است؟
- اجرای رأی در کشورهای دیگر: ایران در سال ۱۳۸۰ به کنوانسیون نیویورک درباره شناسایی و اجرای آرای داوری خارجی پیوسته است. این کنوانسیون اجرای رأی داوری را در بیش از ۱۷۰ کشور ممکن می‌کند، در حالی که اجرای حکم دادگاه خارجی معمولاً به معاهده دوجانبه یا عمل متقابل وابسته است.
- بی‌طرفی: هیچ‌یک از طرفین مجبور نیست در دادگاه کشور طرف مقابل دعوا کند.
- تخصص: طرفین می‌توانند داورانی آشنا با صنعت، مثلاً حمل‌ونقل دریایی یا ساخت‌وساز، انتخاب کنند.
- محرمانگی: رسیدگی داوری معمولاً علنی نیست.
چه زمانی دادگاه انتخاب بهتری است؟
در قراردادهای کوچک، هزینه داوری نهادی ممکن است از مبلغ اختلاف بیشتر شود. همچنین اگر اموال طرف مقابل در ایران است و احتمال اقدام فوری مانند تأمین خواسته وجود دارد، دادگاه داخلی گاه مسیر ساده‌تری است. در برخی قراردادها نیز شرط ترکیبی مناسب است: مذاکره، سپس میانجی‌گری و در نهایت داوری، یا داوری برای اختلافات اصلی و دادگاه برای وصول مبالغ مسلم.
محدودیت‌های قانونی در ایران
داوری تجاری بین‌المللی در ایران تابع قانون داوری تجاری بین‌المللی مصوب ۱۳۷۶ است و داوری داخلی در قانون آیین دادرسی مدنی پیش‌بینی شده است. نکته مهم برای قراردادهایی که یک طرف آن نهاد دولتی است، اصل ۱۳۹ قانون اساسی است: ارجاع دعاوی راجع به اموال عمومی و دولتی به داوری، به تصویب هیئت وزیران نیاز دارد و اگر طرف دعوا خارجی باشد یا موضوع مهم داخلی باشد، تصویب مجلس نیز لازم است. نادیده گرفتن این شرط، اعتبار داوری را به خطر می‌اندازد.
اجزای یک شرط داوری کارآمد
- نهاد داوری یا قواعد حاکم (مثلاً ICC، LCIA، مرکز داوری اتاق ایران یا قواعد آنسیترال)
- محل داوری (مقر)، که بر دادگاه ناظر و امکان ابطال رأی اثر دارد
- تعداد داوران و نحوه انتخاب آنها
- زبان رسیدگی
- قانون حاکم بر ماهیت قرارداد
- دامنه شرط: «کلیه اختلافات ناشی از این قرارداد یا مرتبط با آن»
شرط‌هایی مانند «اختلافات از طریق داوری یا دادگاه حل می‌شود» یا نام بردن از نهادی که وجود ندارد، از نمونه‌های رایج شرط معیوب هستند که در عمل مسیر حل اختلاف را مسدود می‌کنند.
برای اطلاعات بیشتر، صفحه وکیل تجارت بین‌الملل و داوری و صفحه وکیل دعاوی تجاری و قراردادها را ببینید.
این یادداشت جنبه اطلاع‌رسانی عمومی دارد و جایگزین مشاوره حقوقی درباره پرونده مشخص نیست. برای بررسی وضعیت خود، وقت مشاوره درخواست کنید.
